नेपालमा पशुपन्छीको पूजा गरिन्छ, तर तिनको सुरक्षाका लागि अझै पनि कानुन छैन

सुलक्षणा राणा

हरेक वर्ष अक्टोबर ४ मा विश्वभर 'विश्व पशुपन्छी दिवस' (World Animal Day) मनाइन्छ। यो दिन पशुपन्छीहरूको उत्सव मनाउने दिन हो। साथै, यो हाम्रो आफ्नै इतिहासमा उनीहरूको कति ठूलो योगदान छ भनेर सम्झिने र त्यसको बदलामा हामीले उनीहरूलाई के दिनुपर्छ भनेर प्रश्न गर्ने दिन पनि हुनुपर्छ।

हामीले सहरहरू बसाउन, कानुन लेख्न वा सीमाहरू कोर्नुभन्दा धेरै अघिदेखि नै हामीले आगोका राँकोहरू उनीहरूसँगै साझा गरेका थियौं। कम्तीमा १५,000 वर्ष अगाडि, हामीले खेती गर्न सिक्नुभन्दा पनि पहिले मानव शिविरहरूतर्फ आकर्षित भएका ब्वाँसाहरू (Wolves) हाम्रा पहिलो पाल्तु साथी बनेका थिए। करिब १०,000 वर्ष前に, बाख्रा, भेडा र गाईवस्तुले यताउता भौंतारिने सिकारीहरूलाई स्थायी किसानमा परिणत गरे; र उनीहरूसँगै गाउँहरू, बढी उत्पादन र सभ्यताको सुरुवात भयो। घोडा, गधाहरू र उच्च पठारहरूमा याकहरूले मानिसहरू, वस्तुहरू र विचारहरू हिमाल र महादेशहरू पार गरेर बोके।

यो सम्बन्धले हामी कसरी बाँच्यौं भन्ने मात्र परिवर्तन गरेन, यसले हामी को हौं भन्ने पहिचान पनि बदल्यो। गाई, बाख्रा र भैंसीसँग बिताएका हजारौं वर्षहरूको आनुवंशिक चिह्न (Genetic trace) का कारण धेरै मानव समुदायहरूमा वयस्क हुँदा पनि दूध पचाउन सक्ने क्षमता विकास भयो। यसैगरी, कुकुरहरूमा पनि मानिसको जस्तै अनुशित पखेटा उठाउन सक्ने सानो अनुहारको मांशपेसी विकास भयो— जसलाई हामी "पप्पी आइज" (puppy eyes) भन्छौं, जो जंगली ब्वाँसाहरूमा मुस्किलले मात्र हुन्छ। साथै, हाम्रा खानाका अवशेषहरू पचाउन मद्दत गर्ने जिनहरूको अतिरिक्त प्रतिलिपिहरू पनि उनीहरूमा विकसित भए। हामीले पशुपन्छीको केवल प्रयोग मात्र गरेनौं, हामी सँगसँगै विकसित भयौं।

नेपालमा यो कुराभन्दा स्पष्ट अरू केहीमा हुन सक्दैन। गोरुले भिरालो जग्गा जोत्छ। भैंसीले परिवारलाई पाल्छ। खच्चर र गधाले सडक नपुग्ने ठाउँमा इँटा, चामल र ग्यास सिलिन्डर पुर्‍याउँछन्। चौंरी र याकले उच्च हिमालमा जीवन सहज बनाउँछन्। र, कुकुरले लगभग हरेक घरको ढोकामा पहरा दिइरहेको हुन्छ।

पशुपन्छीलाई वाहन बनाउने देवताहरू

हाम्रो आस्थाले पनि यो कुरा बुझेको छ। नेपाली जनजीवनलाई आकार दिने हिन्दु परम्परामा लगभग हरेक देवताको साथमा कुनै न कुनै जनावर हुन्छ। गणेशको वाहन मुसा हो। पशुपतिनाथमा शिवको मन्दिरको अगाडि नन्दी (बृषभ) बसेको हुन्छ। दुर्गाको वाहन सिंह हो। विष्णु गरुडमा चढेर उड्छन्। सरस्वतीको हाँस, लक्ष्मीको उल्लू, कार्तिकेयको मयूर, इन्द्रको ऐरावत हात्ती र यमराजको भैंसी वाहन हो। भैरवको पछि-पछि कुकुर हिँड्छ। तिहारको बेला हामी काग, कुकुर, गाई र गोरुको छुट्टाछुट्टै दिन पूजा गर्छौं।

के हामीले कहिल्यै सोचेका छौं किन? आखिर किन दैवी शक्तिले मुसा, साँढे वा चरालाई आफ्नो वाहन छनौट गर्‍यो होला? सायद यो केवल प्रतीक मात्र थिएन। सायद यो एउटा पाठ थियो: देवताहरू पनि जीवन्त जगतभन्दा अलग छैनन्, शक्ति बाँड्नका लागि हो, र यो संसार यसमा बाच्ने सबैको हो। यसरी हेर्दा, हाम्रा परम्पराहरूले एउटा इकोसेन्ट्रिक (वातावरण-केन्द्रित) संसारको वर्णन गर्छन्, जहाँ मानिसहरू जीवनको जालोको एक भाग मात्र हुन्, यसका मालिक होइनन्; र प्रकृतिको विविधतालाई प्रेम गर्नु र संरक्षण गर्नु हाम्रो पवित्र कर्तव्य हो।

लुम्बिनीमा जन्मिएको बौद्ध धर्मले यही सत्यलाई अझ अगाडि बढाएर एउटा मार्ग बनाउँछ। बुद्धका शिक्षाहरू जीवित प्राणीहरूलाई हानि नपुर्‍याउने नियमबाट सुरु हुन्छन् र हामीलाई आफ्नै प्रजातिलाई मात्र नभई सबै संवेदनशील प्राणीहरूप्रति दयाभाव राख्न आग्रह गर्छन्। जातक कथामा बुद्धले खरेल, बाँदरको राजा र मृगको रूपमा लिएका अघिल्ला जन्महरूको वर्णन पाइन्छ। काठमाडौंबाट नजिकै रहेको नमोबुद्धमा हामी एक राजकुमारको कथा सम्झन्छौं, जसले भूकमरीमा परेकी बाघिनी र उसका छाउराहरू बाँच्छन् भनी आफ्नै शरीर दान दिएका थिए। सम्राट अशोकले यी शिक्षाहरूबाट प्रेरित भएर आफ्ना शिलालेखहरूमा मानिसहरूका साथै पशुपन्छीहरूको पनि स्वास्थ्योपचारको व्यवस्था गरिनुपर्ने कुरा उल्लेख गरेका थिए।

पशुपन्छीप्रतिको करुणा नेपालले बाहिरबाट आयात गर्नुपर्ने कुनै नौलो विचार होइन। यो हाम्रा मन्दिरहरू, चाडपर्वहरू र ग्रन्थहरूमा लेखिएको छ।

हामीले छानेको पिरामिड

र पनि, बाटामा कतै हामीले संसारको अर्कै चित्र छनौट गर्यौं। जीवनको चक्रको सट्टा हामीले एउटा पिरामिड बनायौं, जसको एकदमै माथि मानिसहरू बसेर तल रहेका पशुपन्छी, बोटविरुवा र बाँकी प्राकृतिक जगतमाथि शासन गर्छन्। यसलाई मानव-केन्द्रित विचारधारा (Anthropocentrism) भनिन्छ: यो विश्वास कि मानिस नै सबै कुराको केन्द्र र मापन हो, र बाँकी सबै कुरा हामीलाई सेवा गर्नका लागि मात्र अस्तित्वमा छन्।

यो एक अहम्-केन्द्रित भ्रम हो, र यसले हाम्रो दृष्टिकोणलाई मात्र होइन, हाम्रो अर्थतन्त्र, हाम्रा संस्थाहरू र हाम्रा कानुनहरूलाई पनि आकार दिन्छ। यस पिरामिडमा भैंसी पीडा, डर र आराम महसुस गर्न सक्ने जीव होइन। यो केवल दूध वा मासुको एक इकाइ मात्र हो। गधा भनेको भार बोक्ने क्षमता हो। कुकुर भनेको एउटा दिक्कलाग्दो प्राणी वा सम्पत्ति मात्र हो। एक पटक पशुपन्छीलाई केवल स्रोतको रूपमा हेर्न थालेपछि, उनीहरूको पीडा अदृश्य हुन्छ, वा बढीमा व्यवस्थापन गर्नुपर्ने खर्च मात्र बन्छ।

हामी कुकुर तिहारमा कुकुरलाई माला लगाउँछौं र अर्को साता तिनै सडकहरूमा उनीहरूलाई विष खुवाउँदा, पिट्दा वा मर्न छाड्दा यता फर्केर हेर्छौं। हामी मन्दिरको ढोकामा नन्दीलाई ढोग्छौं तर राजमार्गमा ओभरलोड गरिएका गोरु वा पानी र आरामविना बधशालातर्फ ट्रकमै कोचिएका भैंसीहरूको बारेमा केही बोल्दैनौं। हामीले जसको पूजा गर्छौं र जसलाई छुट दिन्छौं, त्यस बीचको खाडल यति ठूलो कहिल्यै थिएन।

पशुपन्छीको पिठ्युँमा टिकेको अर्थतन्त्र

यो खाडल अझ बढी टड्कारो छ किनभने नेपाल पशुपन्छीमाथि धेरै हदसम्म निर्भर छ।

पशुधन क्षेत्रले नेपालको राष्ट्रिय कुल गार्हस्थ उत्पादन (GDP) को लगभग १३ प्रतिशत र कृषिको GDP को करिब २४ प्रतिशत योगदान पुर्‍याउँछ। करिब ४९ अर्ब अमेरिकी डलरको राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको तुलनामा यो वार्षिक रूपमा करिब ६.४ अर्ब अमेरिकी डलर, वा ८५० अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी हो, जुन पशुपन्छीद्वारा उत्पन्न हुन्छ।

चालु आर्थिक वर्षको पहिलो सात महिनामा मात्रै पशुपन्छीसम्बन्धी निर्यात १५ अर्ब रुपैयाँ नाघेको छ। ऊनी गलैंचाबाट मात्रै ६.४ अर्ब रुपैयाँ र कच्चा ऊनबाट ३.४ अर्ब रुपैयाँ आएको छ। पशु दानाबाट २.५ अर्ब रुपैयाँ आम्दानी भयो। कुकुरको चपाउने दाना (dog chews) को रूपमा विदेशमा बेचिने याक र गाईको कडा छुर्पीले २.३ अर्ब रुपैयाँ कमायो, जुन हिमाली जनावरको दूधबाट बनेको द्रुत रूपमा बढ्दो बजार हो। छाला र छालाका उत्पादनहरूले २५४ मिलियन रुपैयाँ कमाए, र यसमा डेयरी, मह, जीवित जनावर, मासु र माछाले थप योगदान पुर्‍याएका छन्।

घरमा, तथ्यांकहरू अझ ठूला छन्। नेपालले वर्षमा २६.८ लाख मेट्रिक टनभन्दा बढी दूध उत्पादन गर्छ; एक्लो कच्चा भैंसीको दूधले कृषि जिडिपीको ७ प्रतिशतभन्दा बढी र गाईको दूधले करिब ४ प्रतिशत ओगटेको छ। कुल मासु उत्पादन भैंसी र बाख्राको नेतृत्वमा करिब ४,४७,७६७ मेट्रिक टन रहेको छ। हाम्रा कुखुराहरूले वर्षमा करिब १.६४ अर्ब अण्डा पार्छन्। र यी जनावरहरूको मलले हाम्रा खेतहरूलाई उर्वर बनाउँछ र हाम्रा भान्साहरूमा इन्धनको काम गर्छ।

यी प्रत्येक तथ्यांकको पछाडि एउटा जिउँदो, महसुस गर्ने प्राणी छ। हाम्रो राष्ट्रिय आम्दानी शाब्दिक रूपमा उनीहरूको पिठ्युँमा बोकिएको छ। यति धेरै कमाउने देशले पशुपन्छीको कल्याणको कानुनी रूपमा ग्यारेन्टी गर्दैन भने, यसले उनीहरूप्रति मात्र धोका दिइरहेको छैन; यसले आफ्ना किसानहरू, उपभोक्ताहरू र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आफ्नो स्थानलाई पनि धोका दिइरहेको छ, जहाँ पशु कल्याण व्यापारको सर्त बन्दै गएको छ, शिष्टाचार मात्र होइन।

यी कुराहरू हाम्रा नेताहरूका लागि नौला होइनन्। एक दशकभन्दा बढी समयदेखि, एनिमल नेपाल र पशु कल्याण आन्दोलनका हाम्रा साझेदारहरूले एउटै कुरा मागेका छन्: एक छुट्टै 'पशु कल्याण ऐन' (Animal Welfare Act) जसले जनावरहरूलाई संवेदनशील प्राणीको रूपमा मान्यता दिन्छ र उनीहरूको कल्याणलाई कानुनको उद्देश्य बनाउँछ।

हामीले केवल माग मात्र गरेनौं। करिब चार वर्ष अगाडि, २० वटा संस्थाहरूको सहकार्यमा, हामीले अनुसन्धान, प्राविधिक विशेषज्ञता र व्यापक परामर्श मार्फत नेपालको पहिलो 'छाया पशु कल्याण ऐन' (Shadow Animal Welfare Act) मस्यौदा तयार गर्यौं र यसलाई प्रत्येक सम्बन्धित सरकारी निकायमा पेस गर्यौं। हामीले यसलाई कृषि, सहकारी तथा प्राकृतिक स्रोतसम्बन्धी संसदीय समितिमा प्रस्तुत गर्यौं, जसले पशुपन्छी सेवा विभागलाई छ महिनाभित्र मस्यौदा कानुन तयार गर्न निर्देशन दिएको थियो। जुलाई २, २०२५ मा, हामीले सरकार, सांसदहरू, विज्ञहरू र नागरिक समाजलाई हाम्रा कानुनहरूमा रहेका त्रुटिहरू र बृहत् ऐनको आवश्यकतामाथि राष्ट्रिय परामर्शका लागि एक ठाउँमा ल्याएका थियौं।

क्रमशः सरकारहरूले टाउको मात्र हल्लाएका छन्। मन्त्रीहरूले भाषण र बैठकहरूमा पशु कल्याणको महत्त्वलाई स्वीकार गरेका छन्। तर जब कार्य गर्ने पालो आयो, तब धेरै कम काम भयो।

मर्म छुटाउने मस्यौदा

त्यसपछि, हालै सरकारले नागरिक समाजबाट टिप्पणीका लागि आफ्नो 'पशु सेवा तथा पशु कल्याण विधेयक' (Animal Services and Animal Welfare Bill) को मस्यौदा सार्वजनिक गर्यो। वर्षौंको प्रतीक्षापछि, यो हामी र यस मुद्दामा काम गर्ने सबैका लागि ठूलो निराशाको विषय बन्यो।

यो मस्यौदा कुनै पशु कल्याण ऐन होइन। यो मूल रूपमा पशु उत्पादनसम्बन्धी कानुन हो: पशुधन विकास, प्रजनन, आनुवंशिक सुधार, पशु स्वास्थ्य प्रशासन, रोग नियन्त्रण, व्यावसायिक नियमन र उत्पादन व्यवस्थापन। पशु कल्याण यसका धेरै अध्यायहरू मध्ये एउटा अध्यायको रूपमा मात्र देखा परेको छ, जुन यस्तो कानुनमा जोडिएको छ जसको वास्तविक उद्देश्य अर्कै छ।

यो कानुनमा उतारिएको पिरामिड हो। यसले कल्याणलाई त्यस्तो कुराको रूपमा व्यवहार गर्छ जुन उत्पादनमा हस्तक्षेप नगरेसम्म मात्र महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यसले जनावरहरूलाई सुरक्षा गर्ने जिम्मेवारी तिनको उत्पादकत्व बढाउन डिजाइन गरिएको समान ढाँचाभित्रै राख्छ, जुन स्वार्थको द्वन्द्व (Conflict of interest) हो र जुन सधैं उत्पादनको पक्षमा जान्छ। र पशु कल्याण समुदायबाट तीन वर्षको परामर्श, सिफारिस र प्राविधिक इनपुटहरू पछि, हामीले प्रस्ताव गरेका कुराहरूमध्ये निकै थोरै मात्र यसमा झल्किएको छ।

त्यसैले एनिमल नेपालले यस मस्यौदालाई छुट्टै पशु कल्याण ऐनको विकल्पको रूपमा औपचारिक रूपमा अस्वीकार गरेको छ।

एक वास्तविक पशु कल्याण ऐन एक साधारण, वैज्ञानिक रूपमा स्थापित सत्यबाट सुरु हुनुपर्छ: जनावरहरू संवेदनशील प्राणी हुन् जसले पीडा, डर र दुःख महसुस गर्न सक्छन्, र जसले आराम र सकारात्मक भावनाहरू पनि अनुभव गर्न सक्छन्। सोही आधारमा, यसले हामीले जीवन छुने प्रत्येक जनावरको रक्षा गर्नुपर्छ: घरपालुवा र सडक जनावरहरू; आवास, पोषण, हेरचाह, ढुवानी र बध गरिने कृषिजन्य जनावरहरू; उचित उपकरण, उचित कामको भार, आराम, पानी र पशु चिकित्सा हेरचाह पाउने काम गर्ने जनावरहरू; बन्दी बनाइएका वन्यजन्तु र मनोरञ्जनमा प्रयोग हुने जनावरहरू; र अनुसन्धानमा प्रयोग हुने नैतिक स्वीकृति प्राप्त जनावरहरू। यसले ढुवानीका लागि मानवीय मापदण्डहरू सेट गर्नुपर्छ, उद्धार, पुनर्स्थापना र धर्मपुत्र/पुत्री राख्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ, र पछिल्ला वर्षहरूका बाढी र पहिरोले हामीले अब बेवास्ता गर्न सक्दैनौं भनी देखाएका कारण विपद् पूर्वतयारीमा जनावरहरूलाई पनि समावेश गर्नुपर्छ। र यो निरीक्षण र जफत गर्ने अधिकार प्राप्त प्रशिक्षित पशु कल्याण अधिकारीहरू, अर्थपूर्ण दण्डहरू, र विद्यालय, प्रहरी, न्यायपालिका र जनताका लागि शिक्षाद्वारा लागू गरिनुपर्दछ।

पशु कल्याणलाई एउटा अध्यायमा सीमित गर्न सकिँदैन। यसले कानुनको हरेक अध्यायलाई मार्गदर्शन गर्नुपर्छ।

हामीले छान्ने कानुन

यस विश्व पशुपन्छी दिवसमा, हामी नेपाल सरकारलाई देशको पशु कल्याण कानुनको रूपमा हालको मस्यौदा फिर्ता लिन, पशु कल्याण समुदायसँग सद्भावका साथ छलफल गर्न, र अन्तर्राष्ट्रिय सर्वोत्तम अभ्यास, आधुनिक विज्ञान र हाम्रा आफ्नै परम्पराहरूले हजारौं वर्षदेखि सिकाएको करुणा झल्किने एक वास्तविक, छुट्टै 'पशु कल्याण ऐन' लागू गर्न आग्रह गर्दछौं।

हाम्रा देवताहरूलाई पशुपन्छीले बोक्ने छनौट गरे। हाम्रो अर्थतन्त्र अझै पनि उनीहरूद्वारा नै बोकिएको छ। हामीले गर्न सक्ने कम्तीमा न्यूनतम काम भनेको उनीहरूको कल्याणलाई एउटा फुटनोट वा एकल अध्यायको रूपमा नभई कानुनको उद्देश्यको रूपमा नै कानुनमा समेट्नु हो।

हामीले छान्ने कानुनले हामी को हौं भन्ने परिभाषित गर्छ। नेपालका पशुपन्छीले पर्याप्त प्रतीक्षा गरिसकेका छन्। जबसम्म उनीहरूले पाउनुपर्ने सुरक्षा पाउँदैनन्, तबसम्म हामी प्रश्न सोध्न कहिल्यै रोकिने छैनौं।